मुंबई (वृत्तसंस्था) शिव शंकर, शंभू, महेश, शिव तुम्ही त्याला अनेक नावांनी हाक मारू शकता. तो देवांचा देव महादेव. भूतांचा नाथ भूतनाथही आहे, तो नीलकंठही आहे आणि भोलेनाथही आहे. त्या महादेवांच्या पूजेचा सर्वात मोठा दिवस महाशिवरात्री (Mahashivratri) आहे. हिंदू धर्मात महाशिवरात्रीला विशेष महत्त्व आहे. भगवान शंकराची पूजा करणाऱ्यांसाठी महाशिवरात्री हा दिवस खास असतो. यानिमित्ताने आज आपण महाशिवरात्रीबद्दल जाणून घेऊया.
महाशिवरात्री हा भारतातील सर्वांत पवित्र उत्सवरात्र आहे. शिवरात्री म्हणजे महिन्याचा चौदावा दिवस, अर्थात अमावास्येच्या एक दिवस आधी. एका वर्षात साधारण १२ ते १४ शिवरात्री असतात, या सर्व शिवरात्रींपैकी माघ महिन्यात म्हणजे फेब्रुवारी-मार्चमध्ये येणाऱ्या शिवरात्रीला महाशिवरात्री असते.
महाशिवरात्री-
या दिवशी पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात मानवी शरीर यंत्रणेत ऊर्जेला नैसर्गिक उधाण असते. पृथ्वीवरील प्रत्येक जीव आपल्यात ऊर्जेचे हे नैसर्गिक उधाण अनुभवत असतो आणि ऊर्जेच्या या नैसर्गिक उधाणाचा लाभ पाठीचा कणा ताठ आणि सरळ ठेवतात, तेच प्राणिमात्र घेऊ शकतात. मनुष्य असा एकमेव प्राणी आहे, ज्याचा पाठीचा कणा उभा आणि सरळ आहे. तुम्ही पृथ्वीवरील सगळ्या प्राणिमात्रांच्या उत्क्रांतीकडे बारकाईने पाहिल्यास लक्षात येईल, की पाठीचा कणारहित ते पाठीचा कणा विकसित प्राणी होणे, हा उत्क्रांतीच्या टप्प्यातला सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा. उत्क्रांतीच्या या प्रक्रियेतला दुसरा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पाठीचा कणा आडवा असण्यापासून ते उभा होण्यापर्यंतचा प्रवास. मेंदूचा खरा आणि परिपूर्ण विकास तेव्हाच होऊ शकला, जेव्हा पाठीचा कणा सरळ झाला. महाशिवरात्रीच्या दिवशी शरीर यंत्रणेत ऊर्जेला नैसर्गिक उधाण असते, म्हणून या रात्री पाठीचा कणा ताठ, उभा ठेवण्याचे खूप फायदे आहेत.
महाशिवरात्री मुहूर्त, पौराणिक कथा आणि व्रत
महाशिवरात्री मुहूर्त – हिमाचलच्या कांगडा जिल्ह्यातील पंडित सुभाष शर्मा हे सांगतात की, यावेळी महाशिवरात्री १ मार्च रोजी आहे. महाशिवरात्रीच्या दिवशी भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी निशिता काल मुहूर्त मध्यरात्री 12:08 ते 12:58 पर्यंत असेल. महाशिवरात्रीच्या दिवसाचा शुभ मुहूर्त दुपारी १२:१० ते १२:५७ पर्यंत आहे. यादरम्यान भगवान शंकराची पूजा केल्याने मनोकामना पूर्ण होतील. यंदाची महाशिवरात्री शिवयोगात आहे.
शिवयोगात महाशिवरात्री – यावेळी महाशिवरात्री शिवयोगात आहे. 01 मार्च रोजी शिवयोग दिवसा 11:18 पासून सुरू होईल आणि दिवसभर राहील. २ मार्चला सकाळी ८.२१ पर्यंत शिवयोग राहील. शिवयोगाला तंत्र किंवा वामयोग असेही म्हणतात. धारणा, ध्यान आणि समाधी म्हणजेच योगाचे शेवटचे तीन अंग अधिक प्रचलित होते. शिव म्हणतात, ‘माणूस हा प्राणी आहे’, प्राणीत्व समजून घेणे ही योग आणि तंत्राची सुरुवात मानली जाते. मोक्षाचे तीन मार्ग सांगितलेले आहेत, जागरूकता, सराव आणि समर्पण.
महाशिवरात्रीच्या पूजेचा मुहूर्त – कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीची तिथी 1 मार्च रोजी पहाटे 3:16 वाजता सुरू होईल आणि रात्री उशिरापर्यंत चालेल. महाशिवरात्रीच्या दिवशी दिवसभर पूजेसाठी मुहूर्त असला तरी रात्री प्रहारच्या पूजेसाठी महाशिवरात्रीचा मुहूर्त १ मार्च मध्यरात्री १२:०८ ते १२:५८ असा असेल. यावेळी महाशिवरात्रीच्या पारणाची वेळ २ मार्च रोजी सकाळी ६.४५ पर्यंत असेल. म्हणजेच जे शिवरात्रीचे व्रत आणि जागरण करतात ते या वेळेनंतर भोजन करू शकतात. त्याचप्रमाणे महाशिवरात्रीच्या दिवसाचा शुभ मुहूर्त दुपारी १२:१० ते १२:५७ असा आहे.
पूजा साहित्य – शिवपूजनाच्या वेळी बेलपत्र, भांग, धतुरा, पांढरे चंदन, मदार फूल, पांढरी फुले, गंगाजल, गाईचे दूध, हंगामी फळे इत्यादी ठेवावेत आणि भोलेनाथाची विधिवत पूजा करावी. महाशिवरात्रीचे व्रत केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, संकटे दूर होतात. शंकराच्या कृपेने आरोग्य प्राप्त होते, सुख आणि सौभाग्य वाढते.
महाशिवरात्रीशी संबंधित पौराणिक कथा – महाशिवरात्रीशी संबंधित अनेक पौराणिक कथा आहेत. शिवाचा लिंग अवतार कसा झाला – धार्मिक ग्रंथानुसार फाल्गुन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला भगवान शिवाने आपल्या भक्तांना शिवलिंगाच्या रूपात दर्शन दिले. एका पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा सृष्टीची सुरुवात झाली तेव्हा ब्रह्मा आणि भगवान विष्णू यांच्यात त्यांच्या श्रेष्ठतेवरून वाद झाला. कोट्यवधी सूर्यांच्या तेजासाठी एक मोठा अग्निस्तंभ प्रकट झाला तेव्हा दोघांमध्ये वाद सुरू होता. हे पाहून दोघांनाही धक्काच बसला. या अग्निस्तंभातून भगवान शंकर प्रथमच शिवलिंगाच्या रूपात प्रकट झाले. शिवपुराणानुसार, शिवाच्या निराकार स्वरूपाचे प्रतीक असलेले ‘लिंग’, या पवित्र तिथीच्या महात्म्यात प्रकट झाले आणि ब्रह्मा आणि विष्णू यांनी प्रथम त्याची पूजा केली. त्यामुळे ही तिथी ‘शिवरात्री’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.
शिव-पार्वतीचा विवाह – असे मानले जाते की, या दिवशी माता पार्वती आणि शिव यांचा विवाह झाला होता. शिवरात्रीला भगवान भोलेनाथांचा विवाह म्हणूनही साजरी केली जाते. यामुळेच अनेक शिवालयांमध्ये शिवभक्त शिवाची मिरवणूक काढतात. ज्यामध्ये अनेक झलक आहेत. शिव-शक्ती- महाशिवरात्रीच्या भेटीची रात्र महत्त्वाची आहे कारण ती शिव आणि शक्तीच्या मिलनाची रात्र मानली जाते. अध्यात्मिकदृष्ट्या तिचे वर्णन निसर्ग आणि मनुष्याच्या मिलनाची रात्र असे केले जाते. या दिवशी शिवभक्त उपवास ठेवतात आणि आपल्या प्रिय व्यक्तीचा आशीर्वाद घेतात. मंदिरांमध्ये दिवसभर शिवलिंगाचा जलाभिषेक होतो.
शिवरात्री आणि महाशिवरात्री यातील फरक – शिवरात्री आणि महाशिवरात्रीत फरक आहे. शिवरात्री दर महिन्याला येते, तर महाशिवरात्री वर्षातून एकदा येते. शिवरात्री दर महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी तिथीला येते आणि महाशिवरात्री हा सण फाल्गुन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला येतो. वर्षात 12 शिवरात्री येतात. या दिवशी भगवान भोलेनाथाची पूजा केली जाते. असे मानले जाते की भगवान शंकराची पूजा केल्याने भक्ताची प्रत्येक इच्छा लवकर पूर्ण होते.
महाशिवरात्रीचं महत्त्व-
आध्यात्मिक, संसारिक आणि महत्त्वाकांक्षी लोकांसाठी ही रात्र तेवढीच महत्त्वाची मानली जाते. जे लोक आध्यात्मिक मार्गावर आहेत, म्हणजे योगीजनांसाठी या रात्री शिवशंकराच्या सर्व हालचाली लोप पावल्या आणि तो पूर्णपणे निश्चल झाला, या दिवशी त्याचा तिसरा डोळा उघडला गेला आणि त्याचे आकलन बहरून, फुलून आले. हा दिवस तुम्हाला तुमचा तिसरा डोळा उघडण्यासाठी मदत करतो, म्हणजे तुमच्यातील सखोल आकलनशक्ती खुली आणि सक्रिय करतो. ईशा योग केंद्रात दरवर्षी महाशिवरात्री लाखो लोकांच्या उपस्थितीत जल्लोषात, भव्य-दिव्य स्वरूपात साजरी केली जाते. मात्र, कोरोनामुळे या वर्षी प्रथमच मोठ्या प्रमाणात भाविक आणि साधक महाशिवरात्री उत्सवात ऑनलाइनच्या माध्यमातून भाग घेतील.
प्रख्यात कलाकारांच्या संगीत मैफली, सद्गुरुंची मध्यरात्रीची ध्यानधारणा आणि सत्संग, ‘आदियोगी दिव्यदर्शन’ हा प्रकाश आणि ध्वनीचा अनोखा थ्री डी शो असे अनेक उपक्रम यावर्षी असतील. सद्गुरू या वर्षी प्रथमच स्वतः रुद्राक्ष मणी ऊर्जित करणार आहेत. ‘रुद्राक्ष’ या शब्दाचा अर्थ आहे ‘शिवाचे अश्रू’. सद्गुरुंनी ऊर्जित केलेले दहा लाखांहूनही अधिक रुद्राक्ष जगभरातील साधकांना त्यांच्या साधनेमध्ये सहायक होईल, अशा साहित्यासह मोफत पाठवले जातील.
